Literatuuroverzicht Reflectie - ‘Leren en veranderen’ (Bolhuis, 2009)

Dit boek gaat over hoe leren bij volwassenen in zijn  algemeenheid werkt, maar het bevat ook een hoofdstuk over reflecteren in het (hoger) onderwijs. Hieruit zijn de volgende fragmenten interessant voor dit onderzoek:

“Docenten die hun cursisten of studenten willen leren om kritisch reflectief te zijn, doen er goed aan om allereerst zelf het goede voorbeeld te geven. Daarbij kan de docent af en toe expliciteren waarom het belangrijk is om kritisch na te denken over het eigen handelen en de beroepspraktijk. “ (pag. 212)

Hier valt voor de opleiding een winst te behalen, zeker als het gaat om het motiveren van studenten om kritisch te reflecteren. Wij vragen bijvoorbeeld de studenten om aan het einde van een onderwijseenheid een reflectieverslag in te leveren, een tekstueel document dus. Dit terwijl we weten dat het onder woorden brengen van een reflectieproces best een uitdaging is voor de student, zeker voor de minder talige student. Uiteindelijk gaat het echter niet om het verslag, maar of een student kan laten zien wat hij geleerd heeft, en hoe hij dat heeft aangepakt. De opleiding zou er voor kunnen kiezen om ook andere vormen van reflectie te laten zien. Zet bijvoorbeeld mobile learning als middel voor reflectie (alhoewel dit onderzoek laat zien dat de tijd er misschien nog niet rijp voor is), of laat studenten hun leerproces bijvoorbeeld uitleggen via een zelfgemaakte film.

“Opleidingen vragen studenten vaak om individueel kritisch te (leren) reflecteren, door bijvoorbeeld opdrachten die schriftelijk moeten worden ingediend. Schrijven kan dwingen tot nadenken en tot het onder woorden brengen van eigen reflectie, maar het kan er ook toe leiden dat het een taak wordt die moet worden afgemaakt” (pag. 213)

Zie ook mijn bovenstaande toelichting. Mijn ervaring is dat onze studenten hun reflectieverslag pas schrijven op het laatst, als zij alle producten voor hun portfolio al klaar hebben. Zij geven soms zelf onomwonden aan dat het echt iets dat ze doen omdat de opleiding het verplicht stelt. Dat gegeven is eigenlijk de aanleiding geweest voor dit hele project; als je studenten iets laat gebruiken in hun reflectieproces dat zij als iets leuks en persoonlijks ervaren, zoals een mobiele telefoon, zouden zij dan niet meer aan de slag gaan met het reflecteren?

“Goed leren reflecteren kan niet zonder sociale interactie. Zeker zo belangrijk zijn dus gesprekken, waarin kritische reflectie wordt beoefend tussen studenten en tussen student en docent.” (pag.213)

Hier ligt een verbeterpunt voor dit onderzoek. In het experiment heeft de controlegroep ervaringen geplaatst op hun moblog met hun mobiel, maar het sociale aspect van de moblog (bijv. reacties plaatsen op berichten) is niet verder onderzocht, terwijl moblogs zich hier wel goed voor lenen (zie ook het stuk van Wopereis – FT).